Uit de crisis
Waarom organisaties die goed zijn in problemen oplossen soms nauwelijks meer aan ontwikkeling toekomen.
De aantrekkingskracht van de 'incidentstand'
Mijn vrouw is dierenarts. Vroeger had ze tijdens een dienst een extra telefoon bij zich. Als die telefoon ging, veranderde er onmiddellijk iets. Er was ergens een dier in nood en zij was degene die moest handelen. Ik vond dat altijd een bijzondere positie. Je bent voor even een soort burger plus. Terwijl de rest van de wereld gewoon doorgaat, kan er ieder moment een beroep op jou worden gedaan. En als dat gebeurt, is er weinig discussie over wat belangrijk is. Je gaat.
Ik moest daaraan denken na een gesprek bij een groot vervoersbedrijf. Ook daar zijn mensen die tijdens hun dienst een extra telefoon bij zich hebben. Als er iets misgaat op het spoor ontstaat een vergelijkbare helderheid. De treinen moeten weer rijden. Mensen komen in actie, rollen worden duidelijk en verschillen die normaal belangrijk kunnen zijn verdwijnen naar de achtergrond. Het doel is helder, je hebt elkaar nodig en het resultaat is snel zichtbaar. Als het lukt, heb je samen iets voor elkaar gekregen. Dat geeft voldoening. En waarschijnlijk ook een flinke dosis adrenaline.
Als rust ongemakkelijk wordt
Er wordt bij het vervoersbedrijf weleens gegrapt dat mensen op rustige momenten beter Netflix kunnen kijken dan zelf iets gaan verzinnen. Ik vind dat een fascinerende uitspraak. Want een crisis organiseert bijna vanzelf wat in het dagelijks werk vaak ingewikkeld is. Wie zijn wij? Wat hebben we te doen? Wie is waarvan? Wat heeft nu voorrang? In een crisis hoef je daar nauwelijks over te praten.
"Was het maar crisis. Dan wisten we wie we waren en waar we naartoe gingen." Maar wat gebeurt er als de telefoon niet gaat?
Die vraag kom ik in verschillende vormen tegen bij leiders en directieteams:
"Hoe komen we uit de incidentstand? Hoe komen we uit de impasse?"
Het lijken verschillende vragen. Toch zie ik er vaak hetzelfde mechanisme onder. Veel organisaties zijn heel goed geworden in de prestatie van vandaag. Zodra die prestatie onder druk staat, komen mensen in actie. Het probleem is zichtbaar en dus kun je er iets aan doen. Vaak lukt dat ook. Alleen zegt het vermogen om een probleem snel op te lossen nog weinig over het vermogen van een organisatie om zich te ontwikkelen.
Vandaag telt harder dan morgen
De Amerikaanse organisatiewetenschapper James March beschreef in 1991 twee activiteiten die iedere organisatie nodig heeft: exploitation en exploration. Exploitation gaat over goed doen wat je al doet: uitvoeren, verfijnen, efficiënter werken, fouten verminderen en resultaten verbeteren. Exploration gaat over zoeken, experimenteren en iets ontwikkelen waarvan de opbrengst nog onzeker is. Organisaties hebben beide nodig. Het lastige is dat ze concurreren om dezelfde tijd, aandacht en middelen.
En die strijd is niet gelijk.
Als vandaag een trein uitvalt en je krijgt hem weer aan het rijden, weet je wat je hebt bereikt. Als een leerkracht uitvalt en het rooster rondkomt, kan de dag door. Als een klant iemand nodig heeft en je plaatst een professional, staat de omzet in de boeken. De prestatie van vandaag geeft snel feedback.
Ontwikkeling geeft die snelle feedback veel minder. Je kunt vandaag een uitstekend gesprek voeren over hoe je over drie jaar wilt werken en morgen nog geen beter cijfer hebben. Je kunt investeren in een nieuwe samenwerking zonder te weten wat die over twee jaar oplevert. En je kunt het onderwijs fundamenteel anders organiseren en eerst juist tegen problemen aanlopen die eerder verborgen bleven.
Vandaag belt. Morgen niet.
Dat maakt het begrijpelijk dat organisaties steeds weer teruggetrokken worden naar de operatie. Bij vervoersbedrijven moet de prestatie van vandaag goed zijn. Natuurlijk. Als er een incident is, moet het opgelost worden. Tegelijkertijd moeten juist zulke organisaties grote veranderingen kunnen doorvoeren waarvan de opbrengst veel later zichtbaar wordt en die tijdens de verbouwing zelfs tijdelijk voor meer gedoe kunnen zorgen.
In commerciële organisaties is de spanning soms nog makkelijker zichtbaar. Een professional vandaag declarabel bij een klant plaatsen levert vandaag geld op. Samen met die klant iets ontwikkelen wat over drie of vier jaar waarde oplevert, kost eerst geld. Een organisatie kan zeggen dat ze van snelle plaatsingen naar langdurige projecten en co-creatie wil, maar als iedere dag vooral zichtbaar wordt hoeveel mensen declarabel waren, vertelt het systeem ondertussen welk gedrag werkelijk wordt beloond.
Een visie kan jaren vooruitkijken. De dagelijkse cijfers kijken meestal tot vanavond.
Een oplossing is nog geen ontwikkeling
Hier raakt Uit de crisis aan iets wat ik in mijn werk steeds vaker probeer te scheiden: symptomen en onderliggende patronen. Mensen zijn ontevreden. Een team neemt onvoldoende verantwoordelijkheid. Besluiten worden niet uitgevoerd. De samenwerking loopt stroef. Een afdeling haalt haar doelen niet. Er is weerstand tegen een verandering. Dat zijn allemaal dingen die je kunt zien en waar je iets aan kunt doen.
Dus volgt er een interventie. Een gesprek, training, nieuwe afspraak, extra overleg, procesverbetering of coach. Iemand erbij, iemand eraf. We doen iets en kijken of het probleem verdwijnt.
Dat kan precies zijn wat nodig is. Alleen kunnen vijf verschillende symptomen uit hetzelfde patroon voortkomen. Een opdracht die nooit werkelijk helder is geworden. Een besluit dat formeel genomen is, terwijl mensen nog steeds de indruk krijgen dat er een andere uitkomst mogelijk is. Een leider die verantwoordelijkheid wil geven en hem weer terugpakt zodra het spannend wordt. Een team dat autonomie vraagt en naar boven kijkt zodra er een moeilijke keuze gemaakt moet worden. Of een organisatie die zegt voor de lange termijn te kiezen en haar mensen iedere week afrekent op het resultaat van vandaag.
Dan kun je steeds beter worden in het oplossen van het verkeerde probleem.
Als het gebouw in de steigers moet
Ik denk daarbij steeds vaker aan groot onderhoud. Als je een huis grondig verbouwt, accepteer je dat het tijdelijk minder goed functioneert. Er ligt stof. Een kamer is niet beschikbaar. De keuken doet het een paar dagen niet. Soms breek je iets open waarvan je vooraf niet precies weet wat je erachter aantreft. Dat is geen teken dat de verbouwing mislukt. Het hoort bij verbouwen.
Van organisaties vragen we soms iets merkwaardigs. We willen groot onderhoud, maar het gebouw moet volledig openblijven. Niemand mag hinder hebben. De productie moet op peil blijven. Klanten mogen niets merken en de kosten mogen niet oplopen. Ondertussen willen we fundamenteel anders gaan werken.
Zodra tijdens de verbouwing de prestaties dalen, ontstaat druk om eerst de dagelijkse problemen op te lossen. Voor je het weet staat iedereen weer met een kwast een muur bij te werken terwijl de fundering waarvoor de verbouwing ooit begon onaangeraakt blijft. Dat is ook waarom ontwikkeling iets anders vraagt dan een reeks interventies.
Je moet weten welk huis je probeert te bouwen.
Daar komt identiteit in beeld. Waar zijn wij van? Wie willen we zijn? Voor wie bestaan we? Wat vraagt de toekomst van ons? En dus ook: waar zijn we niet meer van?
In een crisis worden veel van die vragen voor je beantwoord. De trein moet rijden. Het dier moet geholpen worden. De patiënt moet worden gestabiliseerd. De brand moet uit. De opdracht komt van buiten en is volstrekt helder.
Buiten de crisis moet een organisatie zelf antwoord geven.
Dat is lastiger. Er is geen telefoon die vertelt dat het nu tijd is om de bestemming opnieuw te onderzoeken. Er gaat geen alarm af omdat je strategie langzaam niet meer aansluit bij wat buiten gebeurt. Er verschijnt niet automatisch een crisisteam omdat je organisatie heel goed is geworden in werk dat over vijf jaar minder relevant is.
De toekomst meldt zich zelden als incident.
Als druk tot meer druk leidt
Onder druk wordt het nog ingewikkelder. Onderzoek naar threat rigidity laat al langer zien dat organisaties bij dreiging de neiging kunnen hebben hun aandacht te vernauwen, controle te vergroten en sterker terug te vallen op bekende routines. Dat kan heel functioneel zijn. Als er werkelijk brand is, wil je geen breed ontwikkelgesprek. Dan moet iemand blussen.
Maar wat gebeurt er als tegenvallende prestaties steeds opnieuw als brand worden behandeld? Dan kan een organisatie in een cirkel terechtkomen. De resultaten vallen tegen, dus wordt er strakker gestuurd. Meer aandacht gaat naar wat vandaag resultaat geeft, experimenteren wordt riskanter en mensen grijpen terug op wat ze kennen. Daardoor wordt de ruimte kleiner om te onderzoeken wat er onder de problemen ligt, terwijl de patronen nauwelijks veranderen.
Op zo'n moment kan een organisatie ontzettend hard werken en toch nauwelijks ontwikkelen.
Ik hoor dan weleens dat mensen 'verandermoe' zijn. Dat woord zegt me niet zoveel. Ik wil eerder weten waarvan ze moe zijn. Van ontwikkelen? Of van steeds nieuwe oplossingen voor problemen die in een andere vorm terugkomen?
Van incidentenstand naar ontwikkeling
Wie is er in dienst van morgen?
Daar wordt het voor mij een leiderschapsvraag.
De operatie organiseert haar eigen aandacht. Een klant belt. Een cijfer kleurt rood. Een medewerker valt uit. Een trein staat stil. Een budget wordt overschreden. Iemand is ontevreden. Er staat altijd wel iets op de agenda dat vandaag antwoord vraagt. Maar wie is er in dienst genomen voor de ontwikkeling van het geheel? Op welke agenda staat die?
En wie heeft het mandaat om te zeggen dat iets wat vandaag goed werkt toch moet veranderen?
Dat raakt ook aan verantwoordelijkheid. In een incident is meestal vrij snel duidelijk wie waarvan is. Bij ontwikkeling is dat vaak veel diffuser. Iedereen vindt ontwikkeling belangrijk, maar ondertussen heeft iedereen ook een eigen operatie die aandacht vraagt. Dan kan de toekomst iets worden waar iedereen voor verantwoordelijk is en daardoor uiteindelijk niemand werkelijk van is.
Leiderschap betekent dan niet dat je de operatie minder belangrijk maakt. Een spoorbedrijf moet treinen laten rijden. Een school moet vandaag goed onderwijs geven. Een ziekenhuis moet patiënten behandelen. Een onderneming moet geld verdienen.
Het betekent wel dat iemand de toekomst moet beschermen tegen de vanzelfsprekende urgentie van vandaag.
De organisatiewetenschap gebruikt hiervoor het begrip ambidexterity: het vermogen om het bestaande goed uit te voeren en tegelijkertijd te onderzoeken en bouwen wat later nodig is. Tweehandigheid. Met de ene hand houd je vandaag draaiende. Met de andere bouw je aan morgen.
Dat klinkt eenvoudig. In de praktijk werken die twee handen met verschillende logica. De ene wil zekerheid, betrouwbaarheid en zo weinig mogelijk fouten. De andere heeft experiment, onzekerheid en leren nodig. De ene vraagt: hebben we ons doel gehaald? De andere vraagt: wat leren we waardoor we iets anders kunnen worden?
Als je beide met dezelfde maatstaf bestuurt, wint vandaag bijna altijd.
Uit de crisis
Ik zou organisaties dus helemaal niet minder goed willen maken in crisis. Integendeel. Er zit iets krachtigs in wat er gebeurt wanneer een echte crisis zich aandient. De opdracht wordt helder, mensen vinden elkaar snel, grenzen tussen afdelingen worden minder belangrijk en er ontstaat een sterke gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het resultaat.
De interessante vraag is hoe je een deel van die helderheid organiseert zonder dat je daarvoor steeds een crisis nodig hebt.
Dat vraagt dat je met regelmaat teruggaat naar de bestemming. Niet alleen naar de strategie op papier, maar naar de vraag wie je als organisatie wilt zijn en wat je daarvoor nu te doen en te laten hebt. Het vraagt dat je onderscheid maakt tussen een incident dat vandaag opgelost moet worden en een symptoom dat je iets probeert te vertellen. En het vraagt dat ontwikkeling een eigen plek, tijd en verantwoordelijkheid krijgt, zodat ze niet iedere keer verliest zodra de telefoon gaat.
Want die telefoon blijft gaan. Er zal altijd een klant bellen, een trein uitvallen, een medewerker vertrekken, een resultaat tegenvallen of iets gebeuren wat vandaag opgelost moet worden.
Als de diensttelefoon gaat, moet je opnemen. Daar is weinig ingewikkelds aan. Leiderschap wordt interessanter als hij niet gaat. Wie bewaakt dan wat niet urgent is, maar wel belangrijk? Wie houdt de bestemming op tafel terwijl iedereen naar de prestatie van vandaag kijkt? En wie zegt op tijd: dit probleem gaan we niet nog een keer oplossen. We gaan onderzoeken waarom we het steeds opnieuw hebben.
Anders kun je uiteindelijk een organisatie worden die ieder incident aankan, maar niet meer weet hoe ze zelf moet veranderen.
Lees meer over leiderschapsontwikkeling →

